بیش فعالی در کودکان: علائم، نشانه‌ها و درمان کامل

اگه این مقاله رو باز کردی، احتمالاً یه چیزی تو رفتار کودک تو رو نگران کرده. شاید معلمش چند بار گفته که توی کلاس تمرکز نداره. شاید خودت دیدی که از صبح تا شب در حال حرکته و هیچ‌وقت خسته نمی‌شه. شاید هم نگرانی که شاید مشکل از «شیطنت زیاد» گذشته باشه.

این نگرانی‌ها بی‌دلیل نیستن. طبق آمارهای جهانی، حدود ۵ تا ۷ درصد از کودکان به اختلال کم‌توجهی و بیش‌فعالی (ADHD) مبتلا هستن — یعنی توی یه کلاس ۳۰ نفره، احتمالاً ۱ تا ۲ دانش‌آموز این اختلال رو دارن.

اما نکته مهم اینجاست: هر کودک پرتحرکی بیش‌فعال نیست. و از اون مهم‌تر — تشخیص ADHD فقط با مشاهده چند رفتار ممکن نیست.

بیش فعالی در کودکان چیست؟

بیش فعالی در کودکان یا ADHD (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder) یک اختلال عصبی-رشدی است که از دوران کودکی شروع می‌شه و بر توانایی کودک در توجه، کنترل تکانه‌ها و تنظیم سطح فعالیتش اثر می‌گذاره.

این اختلال یک ضعف در تربیت یا اراده کودک نیست. بلکه یه تفاوت در ساختار و عملکرد مغزه. طبق راهنمای تشخیصی DSM-5-TR، علائم ADHD باید:

• قبل از ۱۲ سالگی شروع شده باشن

• در بیش از یک موقعیت (مثلاً خونه و مدرسه) دیده بشن

• حداقل ۶ ماه ادامه داشته باشن

• عملکرد کودک رو در زندگی تحصیلی، اجتماعی یا خانوادگی مختل کنن

🧠 یه نکته علمی مهم: مغز کودک ADHD متفاوت کار می‌کنه

تحقیقات تصویربرداری مغزی (fMRI) نشون داده که در مغز کودکان مبتلا به ADHD، سطح دوپامین و نوراپی‌نفرین — دو انتقال‌دهنده عصبی کلیدی که مسئول توجه و کنترل رفتاری هستن — متفاوت از کودکان عادیه. به همین دلیله که داروهایی مثل ریتالین و ویاس با تنظیم همین مواد، به بهبود علائم کمک می‌کنن.

برای آشنایی کامل با تعریف علمی این اختلال، انواع آن و روند تشخیص در سنین مختلف، راهنمای جامع بیش فعالی (ADHD) چیست را مطالعه کنید.

علائم اصلی بیش فعالی در کودکان

علائم ADHD معمولاً در سه حوزه اصلی بررسی می‌شن. ممکنه کودک تو یکی از این حوزه‌ها علائم بیشتری داشته باشه یا ترکیبی از همه رو نشون بده.

۱. علائم بی‌توجهی (Inattention)

کودکی که علائم بی‌توجهی داره، ممکنه:

• در حفظ تمرکز روی فعالیت‌های طولانی مشکل داشته باشه — مثلاً نمی‌تونه یه کتاب رو تا آخر بخونه یا یه بازی رو تموم کنه.

• جزئیات رو نادیده بگیره یا اشتباهات ناشی از بی‌دقتی داشته باشه — مثلاً تو جمع و تفریق علامت‌ها رو جابه‌جا کنه.

• هنگام صحبت دیگران، به‌راحتی حواسش پرت بشه — انگار که به حرفای تو گوش نمی‌ده، حتی اگه روبه‌روش نشسته باشه.

• کارها رو شروع کنه اما نتونه تمومش کنه — بازی، تکالیف، حتی کارهای ساده روزمره.

• وسایلش رو مرتب گم کنه — مداد، کتاب، اسباب‌بازی، حتی لباس‌هاش.

• دستورالعمل‌های چندمرحله‌ای رو فراموش کنه — مثلاً بهش می‌گی «اول دستات رو بشور، بعد شام بخور، بعد مسواک بزن» و اون فقط مرحله اول رو انجام می‌ده.

• در برنامه‌ریزی و مدیریت زمان مشکل داشته باشه — همیشه دیر می‌رسه، تکالیفش رو عقب می‌ندازه.

• کارهای روزمره رو به تعویق بندازه — حتی اگه کارهای ساده‌ای مثل جمع کردن اسباب‌بازی‌هاش باشه.

۲. علائم بیش‌فعالی (Hyperactivity)

بیش‌فعالی معمولاً در کودکان خیلی واضح‌تر از بزرگسالانه و به شکل‌های زیر دیده می‌شه:

• زیاد حرکت کردن یا بی‌قراری — حتی وقتی نشسته، پاهاش رو تکون می‌ده یا با دستاش بازی می‌کنه.

• سخت بودن نشستن برای مدت طولانی — تو کلاس، سر شام، تو ماشین، همه‌جا در حال جنب و جوشه.

• صحبت کردن بیش از حد — مدام حرف می‌زنه، وسط حرف دیگران می‌پره، حتی وقتی کسی ازش سؤال نپرسیده.

• دشواری در آرام ماندن هنگام فعالیت‌ها — نمی‌تونه یه فیلم رو تا آخر ببینه یا یه بازی رومیزی رو تموم کنه.

• حرکت یا جابه‌جایی مداوم — انگار یه موتور درونیه که هیچ‌وقت خاموش نمی‌شه.

۳. علائم تکانشگری (Impulsivity)

تکانشگری یعنی کودک قبل از فکر کردن به پیامد رفتارش، واکنش نشون می‌ده. مثال‌ها:

• وسط صحبت دیگران پریدن — نمی‌تونه صبر کنه تا حرف طرف تموم بشه.

• دشواری در منتظر ماندن برای نوبت — تو صف، تو بازی، تو کلاس، همه‌جا می‌خواد اول باشه.

• پاسخ دادن قبل از تمام شدن سؤال — جوابی رو می‌ده که هنوز کامل سؤال رو نشنیده.

• تصمیم‌گیری سریع بدون بررسی پیامدها — مثلاً از یه ارتفاع می‌پره بدون اینکه به خطرش فکر کنه.

• انجام رفتارها تحت تأثیر یه میل ناگهانی — مثلاً یهو وسط خیابون می‌دوه سمت یه بستنی فروشی.

⚠️ نکته حیاتی برای والدین: وجود یکی دو مورد از این رفتارها به معنی ADHD نیست. اهمیت موضوع زمانی بیشتر می‌شه که این مشکلات الگوی پایدار پیدا کنن (حداقل ۶ ماه) و عملکرد کودک رو تحت تأثیر قرار بدن.

سه نوع ADHD در کودکان

ADHD بر اساس الگوی غالب علائم به سه شکل اصلی توصیف می‌شه. شناخت نوع ADHD کودک، اولین قدم برای درمان هدفمنده:

۱. نوع عمدتاً بی‌توجه (Predominantly Inattentive)

تو این الگو، مشکلات مربوط به توجه، سازماندهی، پیگیری کارها و فراموش‌کاری برجسته‌ترن.

ویژگی مهم: ممکنه این کودک تو محیط مدرسه یا خونه «آروم» به نظر برسه و معلمش هیچ‌وقت شکایت نکنه که «شیطونه». اما تو انجام تکالیف، مدیریت زمان یا دنبال کردن دستورالعمل‌ها مشکل جدی داره.

⚠️ این نوع ADHD در دختران شایع‌تره و به همین دلیل اغلب دیرتر تشخیص داده می‌شه.

۲. نوع عمدتاً بیش‌فعال ـ تکانشی (Predominantly Hyperactive-Impulsive)

تو این حالت، علائم مربوط به فعالیت زیاد، بی‌قراری و تکانشگری برجسته‌ترن. این نوع معمولاً زودتر تشخیص داده می‌شه چون رفتار کودک برای اطرافیان آزاردهنده‌ست.

۳. نوع ترکیبی (Combined Type)

تو نوع ترکیبی، علائم قابل توجهی هم تو حوزه بی‌توجهی و هم تو حوزه بیش‌فعالی ـ تکانشگری دیده می‌شه. این شایع‌ترین نوع ADHDه — حدود ۷۰٪ موارد.

🔑 نکته کلیدی: الگوی علائم می‌تونه در طول زمان تغییر کنه. یعنی ممکنه کودک تو ۵ سالگی نوع بیش‌فعال داشته باشه، اما تو ۱۲ سالگی علائم بیش‌فعالی کمتر بشه و نوع بی‌توجه غالب بشه.

تفاوت کودک بیش‌فعال با کودک شیطون (این بخش رو از دست نده!)

یکی از پرتکرارترین سوالات والدین اینه: «از کجا بفهمم بچه‌ام فقط شیطونه یا واقعاً ADHD داره؟»

این سوال بسیار مهمه، چون:

• تشخیص اشتباه ADHD می‌تونه به درمان غیرضروری منجر بشه.

• نادیده گرفتن ADHD واقعی می‌تونه به مشکلات جدی تحصیلی و روانی منجر بشه.

🔍 جدول مقایسه: کودک شیطون vs کودک ADHD

💡 یه مثال واقعی:

کودک شیطون: تو خونه همه‌جا می‌دوه، اما وقتی می‌ری خونه مادربزرگش، آروم می‌شینه و مؤدبانه رفتار می‌کنه. تو مدرسه هم معلمش ازش راضیه.

کودک ADHD: تو خونه، مدرسه، خونه مادربزرگ، مهمونی، همه‌جا در حال حرکته. معلمش شکایت داره، مادربزرگش نگرانه، تو مهمونی نمی‌تونه سر جاش بشینه.

برای آشنایی با نشانه‌های دقیق این اختلال و مرز بین رفتار طبیعی و نیازمند ارزیابی، مقاله علائم بیش فعالی در کودکان را بخوانید.

علائم بیش فعالی بر اساس سن (۳ تا ۱۲ سال)

علائم ADHD تو سنین مختلف شکل متفاوتی داره. این بخش رو با دقت بخون چون سن کودک تو تشخیص نقش حیاتی داره:

🧒 سن ۳ تا ۴ سال (پیش‌دبستانی)

• بی‌قراری شدید — نمی‌تونه حتی چند دقیقه سر جاش بشینه.

• پرت شدن از یه بازی به یه بازی دیگه — هیچ فعالیتی رو تموم نمی‌کنه.

• دویدن و پریدن مداوم — حتی تو مکان‌هایی که باید آروم باشه.

• بی‌صبری شدید — نمی‌تونه برای هیچ‌چیزی صبر کنه.

• رفتارهای پرخطر — مثل پریدن از ارتفاع بدون ترس.

⚠️ توجه: تشخیص ADHD قبل از ۴ سالگی بسیار دشواره، چون خیلی از این رفتارها تو این سن طبیعی هستن.

🧒 سن ۵ تا ۶ سال (مهدکودک و اول دبستان)

اینجاست که علائم معمولاً آشکارتر می‌شن:

• مشکل در نشستن سر کلاس — نمی‌تونه رو صندلی بمونه.

• فراموش کردن تکالیف — مداد، دفتر، کتاب، همه‌چی رو گم می‌کنه.

• عدم توانایی در دنبال کردن دستورالعمل‌ها — معلم می‌گه «رنگ کن»، اون می‌ره یه کار دیگه می‌کنه.

• حرف زدن بی‌موقع — وسط درس، وسط بازی، وسط هر چیزی.

• مشکل در ارتباط با همسالان — بچه‌ها ازش فاصله می‌گیرن چون خیلی «پرت» و «بی‌قراره».

🧒 سن ۷ تا ۹ سال (دبستان)

این سن، سن طلایی تشخیصه:

• افت تحصیلی — با وجود هوش طبیعی، نمراتش پایین‌تر از حد انتظاره.

• مشکل در خواندن و نوشتن — ممکنه اختلال یادگیری هم همراهش باشه.

• بی‌نظمی شدید — میز، کیف، اتاقش همیشه به‌هم‌ریخته‌ست.

• فراموشکاری — قرارها، تکالیف، قول‌ها.

• مشکل در کنترل خشم — زود عصبانی می‌شه و واکنش‌های شدید نشون می‌ده.

برای مطالعه بیشتر درباره این سن، مقاله تشخیص انواع اختلالات یادگیری را بررسی کنید.

🧒 سن ۱۰ تا ۱۲ سال (پیش‌نوجوانی)

تو این سن، علائم ممکنه تغییر شکل بدن:

• کاهش بیش‌فعالی ظاهری — ممکنه دیگه مثل قبل ندوه، اما همچنان بی‌قرار باشه.

• افزایش مشکلات تحصیلی — دروس سنگین‌تر می‌شن و تمرکز کم‌تر.

• مشکلات اجتماعی — ممکنه منزوی بشه یا با بچه‌ها دعوا کنه.

• مشکلات خواب — دیر می‌خوابه، صبح سخت بیدار می‌شه.

• افزایش اضطراب و افسردگی — چون خودش هم از مشکلاتش آگاهه اما نمی‌تونه کنترلش کنه.

علائم بیش فعالی در دختران و پسران (تفاوت‌های مهم)

ADHD تو دختران و پسران یک شکل نیست. این تفاوت‌ها باعث می‌شن که:

• پسران معمولاً زودتر و بیشتر تشخیص داده بشن.

• دختران اغلب نادیده گرفته بشن یا دیر تشخیص داده بشن.

👦 علائم ADHD در پسران:

• بیش‌فعالی ظاهری — دویدن، پریدن، حرکت مداوم.

• تکانشگری — وسط حرف پریدن، دعوا کردن، رفتارهای پرخطر.

• پرخاشگری — زود عصبانی شدن، درگیری با همسالان.

• افت تحصیلی — به خاطر بی‌توجهی و بی‌قراری.

👧 علائم ADHD در دختران:

• بی‌توجهی پنهان — آروم به نظر می‌رسه اما تو تمرکز مشکل داره.

• خواب‌آلودگی یا خیالبافی — به نظر می‌رسه «حواسش جای دیگه‌ست».

• کمال‌گرایی افراطی — ممکنه برای جبران مشکلاتش، بیش از حد تلاش کنه.

• اضطراب و افسردگی — چون سعی می‌کنه علائمش رو پنهان کنه.

• مشکلات اجتماعی — ممکنه منزوی بشه یا مورد آزار قرار بگیره.

⚠️ چرا این تفاوت مهمه؟ چون ممکنه دختر شما ADHD داشته باشه اما هیچ‌وقت تشخیص داده نشه، فقط چون «آرومه» و «مؤدب». این نادیده گرفتن می‌تونه به افسردگی، اضطراب و مشکلات جدی تو بزرگسالی منجر بشه.

برای درک عمیق‌تر این تفاوت‌ها و الگوهای رفتاری هر جنس، مقاله تفاوت علائم بیش فعالی در دختران و پسران را بخوانید.

علائم ADHD که والدین معمولاً نادیده می‌گیرن

بعضی از علائم ADHD واضح نیستن و والدین ممکنه اونا رو به مسائل دیگه نسبت بدن. این علائم شامل:

۱. مشکل در به خواب رفتن

کودک ADHD معمولاً دیرتر از بچه‌های دیگه می‌خوابه. والدین فکر می‌کنن «فقط شب‌ها شیطونه» یا «انرژی زیاد داره». اما این یکی از علائم اصلی ADHDه. برای آشنایی با روش‌های مدیریت این مشکل، مقاله خواب در کودکان بیش فعال را مطالعه کنید.

۲. حساسیت بیش از حد به انتقاد

کودک ADHD ممکنه به کوچک‌ترین انتقاد واکنش شدید نشون بده. والدین فکر می‌کنن «بچه‌ام لوس شده» یا «خیلی حساسه». اما این می‌تونه نتیجه مشکلات تنظیم هیجانی تو ADHD باشه.

۳. مشکل در دوست‌یابی

کودک ADHD ممکنه وسط بازی بپره، نوبت رو رعایت نکنه یا قوانین رو زیر پا بذاره. بقیه بچه‌ها ازش فاصله می‌گیرن و والدین فکر می‌کنن «بچه‌ام خجالتیه» یا «دوست نداره بازی کنه».

۴. فراموشکاری مداوم

کودک ADHD ممکنه وسایلش رو گم کنه، قرارها رو فراموش کنه، تکالیفش رو یادش بره. والدین فکر می‌کنن «بچه‌ام حواس‌پرتِ» یا «تنبله». اما این یکی از علائم اصلی ADHDه.

۵. واکنش‌های شدید به تغییرات

کودک ADHD ممکنه به تغییر برنامه، تغییر مکان یا تغییر آدم‌ها واکنش شدید نشون بده. والدین فکر می‌کنن «بچه‌ام لجبازه». اما این می‌تونه نتیجه نیاز به پیش‌بینی‌پذیری تو ADHD باشه.

تشخیص بیش فعالی در کودکان چگونه انجام می‌شود؟

هیچ آزمایش خونی، MRI یا تست واحدی نمی‌تونه ADHD رو تشخیص بده. تشخیص ADHD بالینیه — یعنی یه متخصص با تجربه، بر اساس مجموعه‌ای از اطلاعات، تشخیص رو می‌ده.

فرآیند تشخیص ADHD شامل این مراحل‌ه:

۱. مصاحبه با والدین

متخصص از والدین درباره علائم فعلی، سابقه رشدی، رفتار کودک تو محیط‌های مختلف، عملکرد تحصیلی و روابط اجتماعیش سؤال می‌پرسه.

۲. گزارش مدرسه

اطلاعات معلم خیلی مهمه، چون ممکنه رفتار کودک تو مدرسه متفاوت از خونه باشه. متخصص معمولاً از معلم می‌خواد پرسشنامه ارزیابی ADHD رو پر کنه.

۳. ارزیابی کودک

متخصص خودش با کودک مصاحبه می‌کنه و مشاهده‌اش می‌کنه. تو بعضی موارد، از تست‌های شناختی (مثل تست توجه و تمرکز) هم استفاده می‌شه.

۴. رد کردن سایر اختلالات

متخصص باید مطمئن بشه که علائم کودک ناشی از اختلالات دیگه مثل کم‌کاری تیروئید، اختلال خواب، اضطراب، افسردگی یا اختلالات یادگیری نیست. برای آشنایی با نقش مشکلات تحصیلی در تشخیص، مقاله رفع مشکلات تحصیلی دانش آموزان را ببینید.

۵. استفاده از معیارهای تشخیصی

معمولاً از DSM-5-TR (راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی) استفاده می‌شه.

🏥 چه متخصصی ADHD رو تشخیص می‌ده؟

• روانپزشک کودک و نوجوان — بهترین گزینه، چون می‌تونه دارو هم تجویز کنه.

• روانشناس بالینی کودک — می‌تونه ارزیابی و درمان غیردارویی انجام بده.

• متخصص مغز و اعصاب کودکان — تو بعضی موارد.

⚠️ هیچ‌وقت به تشخیص اینترنتی یا خودتشخیصی اعتماد نکن. برای آشنایی با روند تشخیص در سنین بالاتر، مقاله علائم و راه‌های درمان بیش فعالی در نوجوانان را بخوانید.

تست بیش فعالی کودکان چقدر قابل اعتماده؟

پاسخ کوتاه: تست تنها، هرگز کافی نیست.

پرسشنامه‌ها و مقیاس‌های ارزیابی ADHD (مثل کانرز یا SNAP-IV) می‌تونن اطلاعات مفیدی درباره شدت و الگوی علائم ارائه بدن، اما:

• راهنمای NICE تأکید می‌کنه که تشخیص ADHD نباید فقط بر اساس یه مقیاس امتیازدهی باشه.

• تشخیص باید بالینی و توسط متخصص واجد صلاحیت انجام بشه.

• تست آنلاین ADHD می‌تونه دلیل برای بررسی بیشتر باشه، نه تشخیص قطعی.

💡 اگه تو یه تست آنلاین امتیاز بالایی گرفتی، نگران نشو — این یعنی باید با یه متخصص مشورت کنی، نه اینکه قطعاً ADHD داری.

درمان بیش فعالی در کودکان

درمان ADHD برای همه بچه‌ها یک نسخه ثابت نداره. انتخاب روش درمان به عواملی مثل سن کودک، شدت علائم، میزان اختلال در زندگی، شرایط خانوادگی و ترجیح والدین بستگی داره.

راهنماهای بالینی، درمان ADHD رو محدود به یه روش نمی‌دونن. معمولاً از ترکیبی از مداخلات استفاده می‌شه:

۱. آموزش والدین (Parent Training)

این معمولاً اولین قدم تو درمان کودکان زیر ۶ ساله. هدف این مداخله فقط «کنترل کودک» نیست، بلکه کمک به والدین برای:

• ایجاد محیط قابل پیش‌بینی — برنامه روزانه منظم، قوانین روشن.

• تقویت رفتارهای مثبت — تشویق فوری و مشخص رفتارهای خوب.

• مدیریت موقعیت‌های دشوار — مثل زمان تکالیف، زمان خواب، مهمونی‌ها.

• کاهش تنش خانوادگی — چون ADHD می‌تونه کل خانواده رو تحت تأثیر قرار بده.

برای یادگیری اصولی این مهارت‌ها، مقاله روش‌های فرزندپروری را حتماً بخوانید. همچنین راهنمای عملی چگونه با کودک بیش‌فعال رفتار کنیم می‌تواند در مدیریت روزانه رفتار کودک به شما کمک کند.

۲. رفتاردرمانی (Behavioral Therapy)

رفتاردرمانی به کودک کمک می‌کنه مهارت‌های جدید یاد بگیره:

• مدیریت زمان — تقسیم کارهای بزرگ به کارهای کوچک.

• سازماندهی — استفاده از چک‌لیست، تقویم، یادآور.

• کنترل تکانه — تمرین صبر کردن، فکر کردن قبل از عمل.

• تنظیم هیجان — شناسایی و مدیریت احساسات.

• مهارت‌های اجتماعی — نوبت‌گیری، گوش دادن، حل تعارض.

درمان شناختی-رفتاری (CBT) برای کودکان بزرگ‌تر و نوجوانان خیلی مؤثره.

۳. مداخلات مدرسه‌ای

محیط مدرسه نقش حیاتی تو موفقیت کودک ADHD داره:

• تنظیم محیط کلاس — نشستن کودک تو ردیف جلو، دور از پنجره و در.

• ساده‌تر کردن دستورالعمل‌ها — دادن دستورها به‌صورت مرحله‌به‌مرحله.

• ایجاد ساختار مشخص — برنامه ثابت روزانه.

• هماهنگی خانواده و مدرسه — ارتباط منظم معلم و والدین.

• برنامه آموزش فردی (IEP) — تو بعضی موارد.

۴. بازی‌درمانی

بازی‌درمانی یه روش مؤثر برای کودکان کم‌سن‌تره که از طریق بازی، احساسات، رفتارها و تعارضاتشون رو بیان می‌کنن. این روش به‌ویژه برای کودکانی که مشکلات هیجانی همراه دارن (مثل اضطراب، خشم یا ترس) خیلی مؤثره. برای آشنایی با این روش، مقاله بازی درمانی چیست؟ انواع، کاربرد، فواید را بخوانید.

۵. داروهای ADHD

در بعضی از کودکان، دارو بخشی از برنامه درمانه. داروهای ADHD باید فقط توسط روانپزشک تجویز بشن و نوع دارو، دوز و زمان مصرفش دقیقاً توسط متخصص تنظیم بشه.

⚠️ هیچ‌وقت دارو رو خودسرانه شروع یا قطع نکن. هیچ‌وقت بر اساس تجربه دیگران یا توصیه اینترنتی دارو انتخاب نکن.

برای آشنایی با داروهای رایج ADHD و نحوه عملکردشان، این مقالات را مطالعه کنید: قرص ویاس چیست، ریتالین چیست، قرص ماتوراید برای بیش‌فعالی و تاثیر آمفتامین‌ها بر درمان بیش فعالی.

❓ آیا برای درمان ADHD حتماً باید دارو مصرف کرد؟

خیر. درمان ADHD برای همه بچه‌ها یکسان نیست. تو بعضی از کودکان، مداخلات رفتاری و آموزش والدین کافیه. تو بعضی دیگه، دارو بخش مهمی از درمانه. تصمیم درباره دارو باید بر اساس ارزیابی فردی و نظر روانپزشک گرفته بشه.

CDC تأکید می‌کنه که انتخاب درمان به کودک، خانواده و شرایط زندگی بستگی داره و نیاز به پیگیری و تنظیم در طول زمان داره.

چه زمانی باید برای ارزیابی ADHD به متخصص مراجعه کنیم؟

اگه این علائم رو تو کودک خودت می‌بینی، وقتشه که به متخصص مراجعه کنی:

• علائم حداقل ۶ ماه ادامه دارن.

• تو بیش از یک محیط (خونه، مدرسه، مهمونی) دیده می‌شن.

• عملکرد تحصیلی، اجتماعی یا خانوادگی کودک رو مختل کردن.

• خواب، اشتها یا روابط اجتماعی کودک تحت تأثیر قرار گرفته.

• خودت یا معلمش نگران رفتار کودک هستید.