آیا کودک شما شبها به سختی به تختخواب میرود؟ آیا مدام میگوید “خوابم نمیآید” یا تا دیروقت بیدار میماند؟ آیا صبحها بیدار کردن او یک نبرد واقعی است؟
اگر فرزند شما به اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) مبتلا باشد، این صحنهها برای شما آشناست. پژوهشگران اکنون در حال بررسی ارتباطهای بین اختلال نقص توجه و کودکان بیشفعال هستند. اکنون علت بروز مشکلات خواب در کودکان بیشفعال کاملاً تشخیص داده نمیشود، ولی شکی نیست که بین اختلالات خواب و بیشفعالی ارتباط وجود دارد. اکثر کودکان و نوجوانان بیشفعال به سختی میخوابند، نمیتوانند طولانی مدت بخوابند یا صبح از خواب بیدار شوند.
در این مقاله از سایت روانشناسی حس تحول، قصد داریم به صورت جامع و علمی، خواب در کودکان بیش فعال را بررسی کنیم. ما در کنار هم یاد میگیریم که چرا این کودکان با خواب مشکل دارند و چه راهکارهای علمی و عملی میتواند به بهبود کیفیت خواب آنها کمک کند.
چرا خواب در کودکان بیش فعال مختل میشود؟
بیشفعالی و اختلال نقص توجه نوعی اختلال عصبی-روانی میباشد که اغلب در دوران کودکی شروع میشود و امکان دارد تا بزرگسالی ادامه داشته باشد. مشکلات مربوط به خودکنترلی، بیتوجهی، عدم تمرکز و عملکرد اجرایی فعالیتهای کودک را در کل روز تحتالشعاع قرار میدهد. ولی شبها چه اتفاقی میافتد؟ علائم این اختلال چه تأثیری بر خواب کودک میگذارد؟
برای درک بهتر این موضوع، ابتدا باید بدانیم که علائم بیش فعالی در کودکان را بشناسید و سپس به بررسی ارتباط آن با خواب بپردازیم.
۱. مشکل در خودتنظیمی
کودکان بیشفعال اغلب مشکل خودتنظیمی دارند و همین مشکل اجازه نمیدهد که حالتشان را در پایان روز از حالت فعال به حالت آرامش تغییر بدهند. مغز آنها به سختی میتواند از حالت “پرانرژی” به حالت “آرام” سوئیچ کند.
۲. ذهن فعال در شب
جوانان و نوجوانان بیشفعال معتقدند که ذهنشان در طول شب فعالتر میباشد و به همین علت بیشتر شبها تا دیروقت بیدار میمانند. افکار مزاحم و مسابقهای اجازه نمیدهند که خواب به سراغشان بیاید.
۳. اضطراب شبانه
بسیاری از کودکان بیشفعال دچار مشکلات اضطراب نیز هستند. شبها وقتی فعالیتهای کمتری وجود دارد که حواس کودک را پرت کند، احساس اضطرابش با شدت بیشتری بروز مییابد. طبعاً کودک مضطرب سختتر میتواند به خواب برود یا خواب بماند.
۴. تعلل در انجام تکالیف
کودکان بیشفعال اغلب انجام دادن تکالیف مدرسه یا وظایف دیگر را تا دقیقه نود به تأخیر میاندازند. تعلل در انجام تکالیف سبب میگردد که عصرها همه جو متشنجتر و پرهیجانتری را در خانه تجربه کنند و این هیجان تا زمان خواب ادامه یابد.
۵. عوارض داروهای محرک
متأسفانه بیشتر داروهایی که برای مدیریت علائم این اختلال به کار برده میشود، سبب بیخوابی میگردد که به نوبه خود علائم اختلال را شدیدتر میکند. برای آشنایی با این داروها، مقاله قرص ریتالین چیست؟ نشانهها، عوارض و تداخلات را مطالعه کنید.
علائم اختلال خواب در کودکان بیش فعال
اغلب علائم زیر در کودکان بیشفعال که دچار اختلال خواب هستند، مشاهده میگردد:
کودک شبها به سختی رضایت میدهد که به تختخواب برود و به آسانی به خواب نمیرود.
حتی پس از این که کودک به تختخواب میرود، میگوید که نمیتواند به موضوعات گوناگون فکر نکند و به همین علت نمیتواند بخوابد.
کودکان بیشفعال بیشتر مستعد شبادراری، کابوس دیدن و اختلالات خواب مثل سندرم پای بیقرار هستند.
تجربه کردن چنین مشکلاتی در طول شب سبب بروز مشکلات بیشتر در طول روز میگردد. کودکی که شب به خوبی نخوابیده است، طبعاً صبح خوابآلود میباشد و نمیتواند در طول روز هوشیار و سرحال باشد. کسالت و بیحالی غالباً به بیتوجهی و تحریکپذیری بیشتر دامن میزند.
آمار اختلال خواب در کودکان بیش فعال
اختلال خواب مشکل نادری در میان کودکان میباشد. فقط ۶ درصد کودکانی که دچار اختلال نقص توجه و بیشفعالی نیستند، دچار اختلالات خواب میگردند؛ ولی این عدد در کودکان بیشفعال به ۵۰ درصد افزایش مییابد. مصرف داروهای محرک عامل بروز اختلالات خواب در ۲۹ درصد کودکان بیشفعال میگردد. مصرف متیلفنیدات سبب میگردد که درصد شیوع اختلالات خواب در کودکان بیشفعال به ۶۴ درصد برسد.
نکته مهم: این آمار نشان میدهد که اختلال خواب یک مشکل جدی و شایع در کودکان مبتلا به ADHD است که نیازمند توجه و درمان تخصصی میباشد.
استفاده از محصولات بهبوددهنده برای خواب کودکان بیش فعال
به جز تغییر سبک زندگی، درمان دارویی و مشاوره، دستگاههای کمکی خواب و محصولاتی برای بهبود خواب کودکان بیشفعال نیز ابداع شده است که میتواند بسیار کمککننده باشد.
۱. دستگاه نویز سفید برای خواب کودکان بیش فعال
دستگاه نویز سفید پیوسته و صدای ثابتی را برای آرام شدن فرد در حال خوابیدن تولید میکند و نویز دیگر اشیای موجود در اتاق، مانند چرخش پنکه، تیکتاک ساعت و صدای دستگاههای الکترونیک را که میتواند حواس فرد را پرت کند، به حداقل میرساند.
البته بعضی از بیماران مبتلا به اختلال نقص توجه و بیشفعال در محیط کاملاً ساکت و آرام بهتر میخوابند، این گروه قادر هستند از گوشگیر استفاده نمایند.
۲. دستگاه ضد خروپف کودکان بیش فعال
چنانچه فرزندتان در طول شب بیش از حد خروپف میکند، این مورد یا هر مشکل تنفسی دیگر را به پزشک اطلاع بدهید. مشکلات تنفسی، حتی چنانچه کودک را بیدار نکند، میتواند کیفیت خوابش را کاهش دهد.
احتمال خروپف کردن کودکان بیشفعال بیشتر میباشد؛ استفاده از وسیله کوچکی که بین دندانها قرار میگیرد، میتواند مانع از خروپف کردن شود و خواب فرد را بهتر کند. به علاوه بالشها، چانهبندها و بینیگیرهای مخصوصی برای رفع خروپف طراحی شده است.
چنانچه خروپف شدیدتر باشد و به وقفه تنفسی کامل در خواب تبدیل گردد، استفاده از دستگاه فشار جریان هوای مثبت پیوسته (CPAP) راهکار مؤثرتری خواهد بود؛ بیمار ماسکی را روی صورت قرار میدهد که به دستگاهی متصل میباشد که جریان هوای ثابتی را در طول شب تولید میکند.
روشهای درمان اختلالات خواب در کودکان بیش فعال
درمان اختلالات خواب در کودکان بیشفعال معمولاً ترکیبی از رویکردهای دارویی و غیردارویی است. در ادامه، مؤثرترین روشهای درمانی را بررسی میکنیم.
۱. درمان دارویی
خوشبختانه با درمان کردن اختلالات خواب میتوان علائم غیرهیجانی اختلال نقص توجه و بیشفعال کودکان را برطرف کرد و میزان خوابآلودگی در طول روز، بیشفعالی و بیتوجهی را به سطح عادی برگرداند.
ملاتونین برای کودکان بیش فعال
ملاتونین برای القای خواب و کاهش اختلالات خواب تجویز میگردد، ولی تأثیرگذاری آن در بهبود علائم اختلال نقص توجه و بیشفعالی به اثبات نرسیده است. غده پینهآل یا صنوبری غدهای میباشد که هورمون ملاتونین را ترشح میکند و به تنظیم چرخه خواب و بیداری کمک میکند. بیشتر افراد دچار مشکلات خواب از جتلگ گرفته تا بیخوابی، آگونیستها یا مکملهای ملاتونین را بدون نسخه از داروخانه تهیه میکنند و برای آن که بتوانند بخوابند، استفاده میکنند.
هشدار مهم: مصرف هرگونه دارو یا مکمل برای کودکان باید فقط با تجویز پزشک و تحت نظارت ایشان باشد. برای آشنایی با سایر داروهای مورد استفاده در ADHD، مقاله قرص ویاس چیست؟ راهنمای کامل مصرف، عوارض و دوزها را مطالعه کنید.
۲. رفتاردرمانی شناختی (CBT)
رفتاردرمانی شناختی (CBT) برای رفع مشکلات خواب کودکان بیشفعال مؤثر میباشد. رفتاردرمانی شناختی نوعی رواندرمانی است که در شناسایی و مدیریت الگوهای فکری به بیماران کمک مینماید تا به این ترتیب بیماران برای به حداقل رساندن اضطراب و افکار کودکان بیشفعال قبل از خواب مجهزتر باشند.
۳. تمرینهای تنآرامی و کنترل محرک
تمرینهای تنآرامی و محرکهای کنترل محرک نیز برای درمان اختلالات خواب کودکان بیشفعال به کار برده میشود. تنفس عمیق و مدیتیشن استرس را کاهش میدهد و به فرد کمک مینماید تا به خواب برود. کنترل محرک روشی برای مدیریت زمان در تختخواب است تا بیمار بتواند ذهنش را به گونهای آموزش بدهد که فقط خواب برایش تداعی گردد.
۴. محدودسازی خواب کودکان بیش فعال
در روش درمان با ساعت خواب، محدودسازی خواب و بیداری مشخصی برای بیمار تعیین میگردد و از بیمار خواسته میشود که صرفنظر از این که شب قبل چقدر خوابیده است یا صبح چقدر خسته است، این برنامه را رعایت نماید. چرت زدن در طول روز نیز ممنوع است. سعی بر این است که بدن به نحوی آموزش داده شود تا ساعتهای تعیین شده برایش تداعیکننده خواب باشد. محدودسازی خواب با سودمندی درمان برای کمک به کودکان بیشفعال دچار بیخوابی اثبات شده است.
۵. نوردرمانی بیش فعال
نوردرمانی برای کمک به بیماران مبتلا به اختلالات ریتم شبانهروزی ابداع شده است. سندرم تأخیر در فاز خواب شایعترین نوع اختلال ریتم شبانهروزی است که کودکان بیشفعال آن را تجربه میکنند. بیمار در روش نوردرمانی از جعبه نور مصنوعی روشن یا نوعی منبع نور برای هماهنگ کردن چرخه شبانهروزی استفاده میکند، به این شکل که صبح یا شب، بسته به نیازهای منحصربهفردش مدت زمان معینی را مقابل جعبه نور قرار میگیرد.
۶. تغییرات سبک زندگی و بهداشت خواب
ایجاد یک برنامه منظم خواب و رعایت بهداشت خواب میتواند تأثیر شگرفی بر کیفیت خواب کودک داشته باشد. برای آشنایی با اصول بهداشت خواب، مقاله مشکلات خواب کودکان را مطالعه کنید.
۷. مشاوره تخصصی و درمان ADHD
درمان اصلی ADHD میتواند به بهبود خواب کمک کند. برای آشنایی با روشهای درمان، مقاله انواع راههای درمان بیش فعالی را بخوانید.
تفاوت خواب در دختران و پسران بیش فعال
تحقیقات نشان میدهد که اختلالات خواب ممکن است در دختران و پسران مبتلا به ADHD به شکلهای متفاوتی ظاهر شود. برای درک بهتر این تفاوتها، مقاله تفاوت علائم بیش فعالی در دختران و پسران را مطالعه کنید.
مراجعه به متخصص: چرا کلینیک حس تحول؟
اختلال خواب در کودکان بیشفعال نیازمند یک رویکرد جامع و تخصصی است. در کلینیک روانشناسی حس تحول ، ما با تیمی از روانشناسان و روانپزشکان متخصص در حوزه ADHD و اختلالات خواب، آماده ارائه خدمات زیر به شما و فرزندتان هستیم:
ارزیابی جامع: بررسی دقیق علائم ADHD و اختلالات خواب.
تشخیص افتراقی: تمایز بین اختلال خواب ناشی از ADHD و سایر مشکلات خواب.
برنامه درمانی شخصیسازیشده: طراحی یک برنامه درمانی متناسب با نیازهای خاص هر کودک.
مشاوره به والدین: آموزش مهارتهای مدیریت خواب و رفتار.
درمان دارویی و غیردارویی: تحت نظر روانپزشک و روانشناس.
اگر فرزند شما با مشکلات خواب دست و پنجه نرم میکند، منتظر نمانید تا این مشکل زندگی او و خانواده را تحتالشعاع قرار دهد. همین امروز قدم اول را بردارید.
برای دریافت مشاوره و رزرو وقت از مرکز روانشناسی حس تحول شمیرانات، با ما تماس بگیرید.
سوالات متداول
۱. چرا کودکان بیش فعال خوابشان نمیبرد؟
دلایل متعددی وجود دارد: مشکل در خودتنظیمی، ذهن فعال در شب، اضطراب شبانه، تعلل در انجام تکالیف و عوارض داروهای محرک. این عوامل دست به دست هم میدهند تا خواب برای کودک به یک چالش تبدیل شود.
۲. آیا ملاتونین برای کودکان بیش فعال بیخطر است؟
ملاتونین میتواند به القای خواب کمک کند، اما تأثیر آن بر بهبود علائم ADHD به اثبات نرسیده است. مصرف آن باید فقط با تجویز پزشک و تحت نظارت ایشان باشد.
۳. بهترین روش درمان بیخوابی کودکان بیش فعال چیست؟
ترکیبی از رفتاردرمانی شناختی (CBT)، تمرینهای تنآرامی، محدودسازی خواب، نوردرمانی و در صورت لزوم دارودرمانی تحت نظر پزشک. هر کودک ممکن است به یک یا ترکیبی از این روشها پاسخ بهتری بدهد.
۴. آیا نوروفیدبک برای درمان اختلال خواب مؤثر است؟
نوروفیدبک یک روش غیردارویی است که به عنوان یک درمان مکمل برای ADHD مورد استفاده قرار میگیرد. برخی مطالعات نشان میدهد که این روش میتواند به بهبود تمرکز و کاهش تکانشگری کمک کند، اما تأثیر آن بر خواب نیازمند تحقیقات بیشتر است.
۵. چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر فرزند شما علائمی مانند بیخوابی مزمن، خروپف شدید، وقفه تنفسی در خواب، شبادراری مکرر یا کابوسهای مکرر را تجربه میکند، باید به روانپزشک یا متخصص خواب مراجعه کنید. تشخیص زودهنگام میتواند از بروز مشکلات جدیتر جلوگیری کند.