در این مقاله به تعریف و راه های درمان طرحواره بازداری هیجانی خواهیم پرداخت، طرحواره بازداری هیجانی یکی از طرحوارههای ناسازگار اولیه است که باعث میشود فرد نتواند احساساتش را به شکل سالم و طبیعی بیان کند. فردی که این طرحواره را دارد، معمولاً در بیان شادی، غم، خشم یا حتی محبت دچار مشکل میشود.
در روانشناسی، به این حالت «کنترل هیجان ناسالم» هم میگویند؛ یعنی شخص به جای مدیریت احساسات، آنها را سرکوب میکند.
چرا این موضوع مهم است؟
چون وقتی احساسات بیان نشوند، مثل یک بمب خاموش در ذهن و بدن ذخیره میشوند و در نهایت میتوانند باعث بیماریهای روانی مثل افسردگی و اضطراب شوند.
برای شناخت طرحواره و انواع آن کلیک کنید.
چرا بازداری هیجانی شکل میگیرد؟ (ریشهها در کودکی)
بیشتر طرحوارههای ناسازگار از کودکی و سبک فرزندپروری والدین ریشه میگیرند. بازداری هیجانی هم از همین قاعده پیروی میکند.
عوامل اصلی شکلگیری این طرحواره عبارتاند از:
خانواده خشک و رسمی: در این خانوادهها گریه کردن یا حتی خندیدن زیاد نشانه ضعف یا بیادبی تلقی میشود.
تحقیر احساسات: وقتی کودک میگوید “میترسم” یا “ناراحتم” و والدین جواب میدهند: «این چیزا مهم نیست.»
ترس از تنبیه: کودکی که هر بار ابراز احساسات کرده و تنبیه شده، یاد میگیرد احساساتش را پنهان کند.
مقایسه با دیگران: وقتی به کودک گفته میشود: «ببین فلانی هیچوقت گریه نمیکنه، تو هم باید مثل اون باشی.»
به مرور، کودک یک پیام درونی میگیرد:
«نباید احساساتم را نشان بدهم؛ وگرنه قضاوت میشوم یا طرد میشوم.»
علائم و نشانههای بازداری هیجانی
اگر میخواهید بدانید کسی دچار طرحواره بازداری هیجانی است یا نه، به این نشانهها توجه کنید:
همیشه آرام و منطقی به نظر میرسد، اما درونش پر از استرس است.
در ابراز محبت (گفتن “دوستت دارم” یا در آغوش گرفتن) مشکل دارد.
به ندرت گریه میکند، حتی در شرایط سخت.
از صحبت درباره احساسات فرار میکند.
خشمش را سرکوب میکند و گاهی ناگهانی منفجر میشود.
در روابط عاطفی سرد یا غیرقابلدسترس به نظر میرسد.
بیش از حد نگران قضاوت دیگران است.
بازداری هیجانی چه فرقی با خویشتنداری سالم دارد؟
خیلیها فکر میکنند بازداری هیجانی همان خویشتنداری است. اما تفاوت بزرگی وجود دارد:
خویشتنداری سالم: فرد احساساتش را میشناسد و در زمان و مکان مناسب بیان میکند.
بازداری هیجانی ناسالم: فرد احساساتش را به طور افراطی پنهان میکند و حتی خودش هم نمیداند چه حسی دارد.
پس مشکل بازداری هیجانی، «کمبود بیان» است، نه «زیاد بودن احساسات».
تاثیر بازداری هیجانی بر روابط اجتماعی، عاطفی و شغلی
بازداری هیجانی مثل یک دیوار نامرئی است که بین فرد و دیگران فاصله میاندازد.
در روابط عاشقانه: فرد نمیتواند عشق و محبتش را نشان دهد، بنابراین شریک عاطفیاش احساس کمبود میکند.
در محیط کار: دیگران او را فردی سرد و غیرقابلارتباط میبینند.
در خانواده: کودکانی که والد بازداری هیجانی دارند، دچار محرومیت عاطفی میشوند.
این موضوع باعث تنهایی عمیق و از دست رفتن فرصتهای ارتباطی میشود.
پیامدهای بازداری هیجانی بر سلامت روان
سرکوب احساسات تنها روی روابط تاثیر نمیگذارد، بلکه بر سلامت روان و جسم هم اثر منفی دارد:
اضطراب مزمن
افسردگی
حملات پانیک
اختلالات روانتنی (مثل دردهای بدون دلیل جسمی)
مشکلات جنسی و سردمزاجی
پرخوری یا اعتیاد به کار برای تخلیه هیجانات
بازداری هیجانی در زندگی روزمره (مثالهای واقعی)
مردی که حتی در مراسم خاکسپاری عزیزش گریه نمیکند چون «مرد نباید گریه کند».
مادری که هیچوقت فرزندش را در آغوش نمیگیرد چون فکر میکند محبت باعث لوس شدن کودک میشود.
دختری که در رابطه عاطفی، هیچوقت احساسش را بیان نمیکند و همین باعث جدایی میشود.
بازداری هیجانی و طرحوارههای مرتبط
این طرحواره اغلب با طرحوارههای دیگر همراه است:
محرومیت هیجانی: فرد باور دارد کسی او را درک نمیکند.
نقص/شرم: فکر میکند اگر احساساتش را نشان دهد، دیگران او را قضاوت میکنند.
معیارهای سختگیرانه: باور دارد که باید همیشه قوی و بیاحساس باشد.
روشهای درمان بازداری هیجانی
1. طرحوارهدرمانی
به فرد کمک میکند ریشههای کودکی این طرحواره را پیدا کند و یاد بگیرد احساساتش را به شکل سالم بیان کند.
2. شناختدرمانی (CBT)
با تغییر افکار منفی، فرد کمکم یاد میگیرد که ابراز احساسات خطرناک نیست.
3.هیپنوتراپی و ذهنآگاهی
هیپنوتراپی میتواند سدهای ناخودآگاه را باز کند و ذهنآگاهی کمک میکند فرد احساساتش را در لحظه تجربه کند.
4. تمرینهای عملی روزمره
نوشتن احساسات در دفترچه روزانه
تمرین گفتن جملات ساده مثل «امروز خوشحالم»
تماس چشمی هنگام صحبت با دیگران
تمرین ابراز محبت فیزیکی (در آغوش گرفتن، لبخند زدن)
نقش خانواده و اطرافیان در بهبود بازداری هیجانی
خانواده میتواند روند درمان را تسریع کند. اگر نزدیکان فرد به جای قضاوت، به او فضا و امنیت بدهند، او راحتتر یاد میگیرد احساساتش را نشان دهد.
سوالات متداول درباره طرحواره بازداری هیجانی
۱. آیا بازداری هیجانی ارثی است؟
خیر. اما سبک تربیت والدین نقش مهمی دارد.
۲. آیا میتوان به تنهایی درمان شد؟
تمرینهای خودیاری کمک میکند، اما درمانگر متخصص تاثیر بسیار بیشتری دارد.
۳. آیا بازداری هیجانی همیشه منفی است؟
نه. کنترل احساسات در بعضی موقعیتها لازم است. مشکل وقتی است که فرد در همه موقعیتها احساساتش را سرکوب کند.
۴. درمان چقدر طول میکشد؟
بسته به شدت طرحواره، از چند ماه تا چند سال.
جمعبندی و معرفی مرکز روانشناسی حس تحول
طرحواره بازداری هیجانی یک زندان نامرئی است که جلوی شادی، عشق و صمیمیت واقعی را میگیرد. خبر خوب این است که با طرحوارهدرمانی و تمرینهای عملی میتوان بهتدریج از این زندان بیرون آمد.
اگر احساس میکنید شما یا یکی از عزیزانتان دچار این طرحواره هستید، کلینیک روانشناسی حس تحول با تیمی از متخصصان باتجربه میتواند بهترین همراه شما در این مسیر باشد. در این مرکز، با استفاده از رویکردهای نوین روانشناسی و محیطی امن و حمایتگر، به شما کمک میشود احساساتتان را بشناسید، بیان کنید و دوباره طعم رهایی و صمیمیت واقعی را بچشید.
