شناخت تجسمی به کودک کمک می‌کند اطلاعات دیداری و روابط فضایی بین اشیا را بهتر درک، سازمان‌دهی و در ذهن خود پردازش کند. بعضی از این مهارت‌ها در فعالیت‌هایی مانند پازل، ساختن اشکال، پیدا کردن مسیر، تشخیص الگو و به خاطر سپردن اطلاعات تصویری به کار می‌روند.
اگر کودک در بعضی از این فعالیت‌ها مشکل دارد، می‌توان تمرین‌های دیداری و فضایی را به شکل بازی وارد برنامه روزمره او کرد. البته هیچ تمرین خانگی به‌تنهایی نمی‌تواند ضعف شناخت تجسمی یا یک اختلال را تشخیص دهد یا درمان کند.
در این مقاله ۲۰ فعالیت ساده و قابل اجرا را معرفی می‌کنیم که هرکدام بخشی از مهارت‌های دیداری، فضایی، حافظه دیداری یا سازمان‌دهی اطلاعات را درگیر می‌کنند.
اگر ابتدا می‌خواهید بدانید شناخت تجسمی دقیقاً چیست و چه مهارت‌هایی را شامل می‌شود، شناخت تجسمی چیست؟ راهنمای کامل علائم، علل، تست، تمرین و درمان را بخوانید.
تمرین‌های تقویت شناخت تجسمی چه مهارت‌هایی را هدف قرار می‌دهند؟
شناخت تجسمی یک مهارت واحد نیست. فعالیت‌های مختلف می‌توانند بخش‌های متفاوتی از توانایی‌های دیداری و فضایی را درگیر کنند؛ برای مثال:
- درک روابط فضایی
- تشخیص شکل و الگو
- حافظه دیداری
- حافظه دیداری ـ فضایی
- سازمان‌دهی اطلاعات دیداری
- چرخش ذهنی
- جهت‌یابی
- ساختن و بازسازی الگوها
- هماهنگی دیداری ـ حرکتی
به همین دلیل بهتر است تمرین‌ها متنوع باشند و کودک فقط یک نوع فعالیت را به‌صورت تکراری انجام ندهد.
پژوهش‌های مربوط به آموزش مهارت‌های فضایی نیز از نقش فعالیت‌های متنوع، تجربه عملی و تمرین‌های دیداری و فضایی در رشد این مهارت‌ها حمایت می‌کنند.
۲۰ تمرین تقویت شناخت تجسمی برای کودکان
۱. پازل تصویری
یک پازل متناسب با سن کودک انتخاب کنید و از او بخواهید تصویر را کامل کند.
برای شروع می‌توانید از پازل‌های ساده با قطعات بزرگ استفاده کنید و به‌تدریج تعداد قطعات را افزایش دهید.
مهارت‌های درگیر:
درک رابطه جزء و کل، تشخیص شکل، سازمان‌دهی دیداری و روابط فضایی.
برای جذاب‌تر شدن:
به‌جای اینکه سریع جای قطعه را نشان دهید، از کودک بپرسید:
«فکر می‌کنی این قطعه کجای تصویر قرار می‌گیرد؟ چرا؟»
۲. ساختن شکل با تانگرام
چند قطعه هندسی مانند مثلث، مربع و متوازی‌الاضلاع در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید یک تصویر مشخص بسازد.
مثلاً:
- خانه
- ماهی
- آدمک
- پرنده
- قایق
بعد از چند بار تمرین، می‌توانید فقط تصویر هدف را نشان دهید و اجازه دهید کودک خودش قطعات مناسب را انتخاب کند.
مهارت‌های درگیر:
روابط فضایی، تشخیص شکل، ترکیب اجزا و تصور فضایی.
۳. کپی کردن یک الگوی ساده
چند قطعه رنگی را با ترتیب مشخص کنار هم بگذارید.
مثلاً:
🔴 🔵 🟡 🔴 🔵 🟡
از کودک بخواهید دقیقاً همان الگو را در کنار شما بازسازی کند.
بعد می‌توانید الگو را پیچیده‌تر کنید.
مهارت‌های درگیر:
حافظه دیداری، تشخیص الگو و ترتیب فضایی.
۴. الگو را ادامه بده
یک الگوی ناقص بسازید و از کودک بخواهید قسمت بعدی را پیدا کند.
مثلاً:
🔺 🟢 🔺 🟢 🔺 ؟
کودک باید تشخیص دهد چه چیزی باید بعد از آن قرار بگیرد.
برای کودکان بزرگ‌تر می‌توانید از الگوهایی استفاده کنید که هم رنگ و هم شکل تغییر می‌کند.
مهارت‌های درگیر:
تشخیص الگو، توجه دیداری و پیش‌بینی روابط.
۵. بازی «چه چیزی تغییر کرد؟»
چند وسیله روی میز قرار دهید.
از کودک بخواهید چند ثانیه به آنها نگاه کند. سپس چشم‌هایش را ببندد و یکی از وسایل را جابه‌جا کنید یا بردارید.
حالا بپرسید:
«چه چیزی تغییر کرده؟»
با افزایش توانایی کودک، تعداد وسایل را بیشتر کنید.
مهارت‌های درگیر:
حافظه دیداری و تشخیص تغییرات فضایی.
۶. مسیر‌یابی با ماز
یک ماز متناسب با سن کودک روی کاغذ بکشید و از او بخواهید مسیر درست را از نقطه شروع تا مقصد پیدا کند.
برای کودک بزرگ‌تر می‌توانید مازهای پیچیده‌تر طراحی کنید.
مهارت‌های درگیر:
جهت‌یابی، برنامه‌ریزی فضایی و دنبال کردن مسیر.
فعالیت‌های مرتبط با جست‌وجوی فضایی و تجربه حرکتی نیز در پژوهش‌های رشد فضایی مورد توجه قرار گرفته‌اند.
۷. ساختن شکل با لگو یا بلوک
یک مدل ساده با لگو بسازید و از کودک بخواهید همان مدل را بازسازی کند.
در مرحله بعد می‌توانید مدل را چند ثانیه نشان دهید و سپس کنار بگذارید تا کودک آن را از حافظه بسازد.
مهارت‌های درگیر:
ساخت فضایی، حافظه دیداری ـ فضایی و سازمان‌دهی.
پژوهش‌های مداخله‌ای روی فعالیت‌های ساختنی مانند LEGO نیز نشان داده‌اند که این نوع فعالیت‌ها می‌توانند برخی مهارت‌های فضایی را درگیر کنند؛ البته میزان انتقال به سایر توانایی‌ها محدود و وابسته به نوع مهارت است.
۸. پیدا کردن شکل مشابه
یک شکل هدف به کودک نشان دهید و چند شکل دیگر در اختیارش بگذارید.
از او بخواهید شکل‌هایی را پیدا کند که با شکل اصلی یکسان هستند؛ حتی اگر جهت آنها تغییر کرده باشد.
مثلاً یک مثلث را در چند جهت مختلف نشان دهید.
مهارت‌های درگیر:
تشخیص شکل، مقایسه دیداری و درک تغییر جهت.
۹. چرخاندن شکل‌ها
یک شکل ساده مانند فلش یا قطعه هندسی را روی کاغذ بکشید.
از کودک بپرسید:
«اگر این شکل را بچرخانیم، چه شکلی می‌شود؟»
ابتدا می‌توانید واقعاً شکل را بچرخانید و سپس به‌تدریج از کودک بخواهید چرخش را در ذهن خود تصور کند.
مهارت‌های درگیر:
چرخش ذهنی و پردازش فضایی.
۱۰. بازی «بالا، پایین، چپ و راست»
یک شیء را روی میز قرار دهید و از کودک بخواهید جای آن را نسبت به یک شیء دیگر توضیح دهد.
مثلاً:
«مداد نسبت به کتاب کجاست؟»
سپس جای اشیا را تغییر دهید.
مهارت‌های درگیر:
زبان فضایی و درک روابط مکانی.
استفاده از زبان فضایی در فعالیت‌های روزمره نیز با رشد مهارت‌های فضایی کودکان ارتباط نشان داده است.
۱۱. نقاشی از روی مدل
یک تصویر ساده در اختیار کودک قرار دهید و از او بخواهید آن را کپی کند.
ابتدا از شکل‌های ساده استفاده کنید:
- مربع
- مثلث
- خانه
- آدمک
- گل
سپس می‌توانید تصاویر پیچیده‌تر را امتحان کنید.
مهارت‌های درگیر:
سازمان‌دهی دیداری، توجه به جزئیات و هماهنگی دیداری ـ حرکتی.
۱۲. پیدا کردن تفاوت بین دو تصویر
دو تصویر مشابه در اختیار کودک قرار دهید که چند تفاوت کوچک دارند.
از او بخواهید تفاوت‌ها را پیدا کند.
برای کودکان کوچک‌تر از تصاویر ساده و تفاوت‌های واضح استفاده کنید.
مهارت‌های درگیر:
توجه دیداری، مقایسه و تشخیص جزئیات.
۱۳. بازی حافظه تصویری
چند کارت تصویری را برای چند ثانیه به کودک نشان دهید.
سپس کارت‌ها را برگردانید و از او بخواهید جای تصاویر مشابه را پیدا کند.
می‌توانید از کارت‌های آماده یا حتی تصاویر ساده‌ای که خودتان روی کاغذ می‌کشید استفاده کنید.
مهارت‌های درگیر:
حافظه دیداری و توجه.
۱۴. ساختن تصویر از روی دستور فضایی
به کودک دستورهایی مانند این بدهید:
«دایره را بالای مربع بگذار.»
«مثلث را سمت راست دایره قرار بده.»
«مربع را بین دو شکل قرار بده.»
در پایان از او بخواهید تصویری را که ساخته توضیح دهد.
مهارت‌های درگیر:
درک روابط فضایی و زبان فضایی.
این تمرین علاوه بر پردازش دیداری، کودک را وادار می‌کند رابطه بین چند شیء را به‌صورت هم‌زمان در نظر بگیرد.
۱۵. پیدا کردن مسیر روی نقشه ساده
یک نقشه بسیار ساده برای کودک طراحی کنید.
مثلاً:
خانه ← پارک ← فروشگاه ← خانه
از کودک بخواهید مسیر را با انگشت یا مداد دنبال کند.
برای کودکان بزرگ‌تر می‌توانید چند مسیر اشتباه نیز اضافه کنید.
مهارت‌های درگیر:
جهت‌یابی، برنامه‌ریزی فضایی و دنبال کردن مسیر.
۱۶. بازسازی یک تصویر با چند قطعه
یک تصویر را به چند قسمت ساده تقسیم کنید.
قطعات را جدا کنید و از کودک بخواهید آنها را کنار هم قرار دهد تا تصویر اصلی ساخته شود.
این تمرین را می‌توان با نقاشی‌های ساده یا تصاویر چاپ‌شده انجام داد.
مهارت‌های درگیر:
درک جزء و کل، سازمان‌دهی دیداری و روابط فضایی.
۱۷. پیدا کردن وسیله در محیط شلوغ
چند وسیله مختلف را در یک سبد یا روی میز قرار دهید و از کودک بخواهید یک وسیله مشخص را پیدا کند.
مثلاً:
«ماشین قرمز را پیدا کن.»
بعد می‌توانید تعداد وسایل را بیشتر کنید.
مهارت‌های درگیر:
جست‌وجوی دیداری، توجه انتخابی و تشخیص هدف در میان اطلاعات دیداری.
۱۸. بازی «از زاویه دیگر چه می‌بینی؟»
یک شیء ساده مانند یک اسباب‌بازی یا مکعب را جلوی کودک قرار دهید.
از او بخواهید تصور کند اگر از سمت دیگر به آن نگاه کند، چه چیزی می‌بیند.
برای کودکان کوچک‌تر می‌توانید واقعاً جای خودتان یا شیء را تغییر دهید و بعد درباره تفاوت تصویرها صحبت کنید.
مهارت‌های درگیر:
تغییر دیدگاه و پردازش فضایی.
۱۹. طراحی با چوب بستنی یا نی
با چند چوب بستنی یا نی، شکل‌هایی مانند مربع، مثلث یا خانه بسازید.
سپس از کودک بخواهید:
- همان شکل را بسازد.
- شکل را تغییر دهد.
- با تعداد مشخصی چوب، شکل جدیدی بسازد.
مهارت‌های درگیر:
ساخت فضایی، ترکیب شکل‌ها و حل مسئله دیداری.
۲۰. بازی «به من بگو کجاست»
یک وسیله را در محیط قرار دهید و از کودک بخواهید جای آن را توضیح دهد.
مثلاً:
«توپ کنار صندلی و زیر میز است.»
بعد از کودک بخواهید خودش یک وسیله را پنهان کند و جای آن را با استفاده از کلمات فضایی توضیح دهد.
مهارت‌های درگیر:
روابط فضایی، جهت‌یابی و زبان فضایی.
تمرین‌ها را چگونه متناسب با سن کودک انتخاب کنیم؟
همه تمرین‌ها برای همه سنین مناسب نیستند. بهتر است سطح فعالیت را با توانایی کودک تنظیم کنید.
کودکان کوچک‌تر
تمرکز را روی فعالیت‌های ساده‌تر بگذارید:
- پازل‌های ساده
- دسته‌بندی شکل‌ها
- بازی بالا و پایین
- ساختن با بلوک
- پیدا کردن اشیا
- الگوهای دو یا سه‌مرحله‌ای
کودکان سن مدرسه
می‌توانید فعالیت‌ها را کمی پیچیده‌تر کنید:
- ماز
- کپی کردن الگو
- نقشه ساده
- پازل‌های پیچیده‌تر
- چرخش شکل‌ها
- بازسازی تصویر از حافظه
- ساختن مدل با لگو
کودکان بزرگ‌تر
می‌توان فعالیت‌های چندمرحله‌ای را اضافه کرد:
- نقشه‌های پیچیده‌تر
- الگوهای چندمتغیره
- چرخش ذهنی
- ساخت مدل بدون مشاهده مداوم نمونه
- مسائل فضایی
- بازسازی ساختارهای پیچیده‌تر
هدف این نیست که کودک حتماً همه تمرین‌ها را بدون خطا انجام دهد؛ مهم‌تر از سخت‌تر کردن فعالیت، متناسب بودن آن با سطح فعلی کودک است.
برای تقویت شناخت تجسمی روزانه چقدر تمرین کنیم؟
برای این فعالیت‌ها الزاماً به جلسات طولانی نیاز نیست.
بهتر است تمرین‌ها در قالب بازی‌های کوتاه و منظم وارد برنامه روزانه کودک شوند.
مثلاً می‌توانید در یک روز فقط یک یا دو فعالیت انجام دهید و در روزهای دیگر فعالیت‌های متفاوتی را امتحان کنید.
تنوع اهمیت دارد؛ چون شناخت تجسمی مجموعه‌ای از مهارت‌های مختلف است و یک بازی واحد نمی‌تواند همه آنها را پوشش دهد.
پژوهش روی کودکان پیش‌دبستانی نیز نشان داده است که تنوع فعالیت‌های فضایی روزمره و استفاده از زبان فضایی می‌تواند با رشد مهارت‌های فضایی ارتباط داشته باشد.
آیا این تمرین‌ها ضعف شناخت تجسمی را درمان می‌کنند؟
نه لزوماً.
این تمرین‌ها می‌توانند فرصت بیشتری برای تمرین مهارت‌های دیداری و فضایی فراهم کنند، اما نباید از آنها به‌عنوان درمان قطعی ضعف شناخت تجسمی استفاده کرد.
اگر کودک در چندین فعالیت مختلف به‌طور مداوم مشکل دارد، بهتر است ابتدا مشخص شود مشکل دقیقاً مربوط به کدام مهارت است.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا ارزیابی مهارت‌های فضایی کودکان پیچیده است و آزمون‌های مختلف می‌توانند توانایی‌های متفاوتی را بسنجند.
اگر می‌خواهید بدانید چه زمانی مشکل کودک نیازمند بررسی تخصصی است، علائم ضعف شناخت تجسمی در کودکان را مطالعه کنید.
اگر کودک در انجام این تمرین‌ها مشکل داشت چه کنیم؟
اولین کار این است که تمرین را ساده‌تر کنید.
مثلاً اگر کودک نمی‌تواند یک الگوی پنج‌مرحله‌ای را بازسازی کند، از الگویی دو یا سه‌مرحله‌ای شروع کنید.
همچنین بهتر است:
- کودک را با کودکان دیگر مقایسه نکنید.
- اشتباه‌های او را به‌عنوان «تنبل بودن» تفسیر نکنید.
- فعالیت را به اجبار ادامه ندهید.
- از خستگی و بی‌حوصلگی کودک غافل نشوید.
- از یک تمرین به‌تنهایی نتیجه‌گیری نکنید.
اگر مشکلات کودک در چند فعالیت و موقعیت مختلف تکرار می‌شود، ارزیابی دقیق‌تر می‌تواند مشخص کند که آیا واقعاً یک ضعف مشخص وجود دارد یا مشکل به عامل دیگری مربوط است.
ارتباط تمرین‌های شناخت تجسمی با یادگیری کودک
بعضی مهارت‌های فضایی با فعالیت‌های آموزشی و یادگیری ارتباط دارند و به همین دلیل تمرین‌های فضایی فقط به بازی محدود نمی‌شوند.
برای مثال کودک در مدرسه ممکن است هنگام هندسه، کپی کردن شکل‌ها، کار با الگوها، درک جهت‌ها یا بعضی فعالیت‌های عددی از توانایی‌های فضایی خود استفاده کند.
با این حال، نباید انتظار داشت که تمرین یک مهارت فضایی حتماً باعث بهبود همه زمینه‌های تحصیلی شود. مطالعات مداخله‌ای جدید نیز نشان می‌دهند که میزان انتقال مهارت از یک فعالیت به مهارت‌های دیگر می‌تواند محدود باشد.
بنابراین هدف اصلی این تمرین‌ها، فراهم کردن تجربه‌های متنوع برای استفاده و تمرین مهارت‌های دیداری و فضایی است، نه وعده افزایش قطعی نمرات تحصیلی.
چه زمانی تمرین خانگی کافی نیست؟
اگر کودک فقط در یک بازی خاص مشکل دارد، معمولاً نمی‌توان از همین موضوع درباره وضعیت شناختی او نتیجه‌گیری کرد.
اما اگر مشکلات در فعالیت‌های مختلف تکرار می‌شوند و مثلاً کودک هم‌زمان در:
- پازل و ساختنی‌ها
- کپی کردن شکل‌ها
- جهت‌یابی
- تشخیص الگوها
- حافظه دیداری
- فعالیت‌های مدرسه
دچار مشکل است، بهتر است موضوع دقیق‌تر بررسی شود.
در چنین شرایطی، تمرین خانگی می‌تواند در کنار سایر اقدامات مفید باشد، اما جایگزین ارزیابی تخصصی نیست.
آیا ضعف شناخت تجسمی قابل بهبود است؟
در بسیاری از موارد می‌توان برای تقویت مهارت‌های مشخص شناختی و فضایی برنامه‌ریزی کرد؛ اما مسیر مناسب به علت و نوع مشکل کودک بستگی دارد.
به همین دلیل بهتر است ابتدا مشخص شود کدام مهارت نیاز به حمایت دارد.
برای مطالعه بیشتر درباره این موضوع، آیا ضعف شناخت تجسمی درمان می‌شود؟ بررسی روش‌های بهبود و تقویت در کودکان را بخوانید.
ارزیابی دقیق‌تر، قبل از نگرانی بیشتر
اگر احساس می‌کنید کودک شما در فعالیت‌های دیداری و فضایی به شکل مداوم با مشکل روبه‌رو است، لازم نیست فقط بر اساس چند تمرین خانگی درباره وضعیت او نتیجه‌گیری کنید.
ارزیابی تخصصی می‌تواند مشخص کند کودک در کدام توانایی‌ها عملکرد مناسب‌تری دارد و کدام بخش‌ها به بررسی یا حمایت بیشتری نیاز دارند.
اگر درباره عملکرد شناختی و دیداری ـ فضایی کودک خود نگرانی دارید، برای دریافت وقت ارزیابی کودک در مرکز روانشناسی حس تحول اقدام کنید.
جمع‌بندی
۲۰ تمرینی که در این مقاله معرفی شد، مهارت‌های مختلفی مانند حافظه دیداری، روابط فضایی، تشخیص الگو، جهت‌یابی، چرخش ذهنی، ساخت فضایی و سازمان‌دهی اطلاعات دیداری را درگیر می‌کنند.
پازل، لگو، تانگرام، ماز، بازسازی الگو، بازی حافظه تصویری، نقشه‌خوانی و فعالیت‌های ساختنی را می‌توان متناسب با سن و توانایی کودک در قالب بازی وارد برنامه روزانه کرد.
با این حال، تمرین خانگی ابزار تشخیصی نیست و نباید از موفقیت یا شکست کودک در یک فعالیت، درباره وجود یا نبود ضعف شناخت تجسمی نتیجه‌گیری کرد.
اگر مشکلات کودک پایدار هستند و روی یادگیری یا فعالیت‌های روزمره او تأثیر گذاشته‌اند، ارزیابی تخصصی می‌تواند قدم بعدی مناسب‌تری باشد.
سوالات متداول
بهترین تمرین برای تقویت شناخت تجسمی کودکان چیست؟
یک تمرین واحد برای همه کودکان بهترین گزینه نیست. پازل، فعالیت‌های ساختنی، الگوها، ماز، تانگرام و بازی‌های حافظه دیداری می‌توانند بسته به مهارتی که کودک نیاز به تمرین دارد، استفاده شوند.
آیا پازل برای تقویت شناخت تجسمی مفید است؟
پازل می‌تواند مهارت‌هایی مانند روابط فضایی، تشخیص شکل و درک رابطه جزء و کل را درگیر کند. بهتر است سطح پازل متناسب با سن و توانایی کودک انتخاب شود.
آیا بازی با لگو شناخت تجسمی را تقویت می‌کند؟
فعالیت‌های ساختنی مانند لگو مهارت‌های فضایی و ساختاری را درگیر می‌کنند و پژوهش‌هایی نیز اثرات آموزشی این نوع فعالیت‌ها را بررسی کرده‌اند؛ با این حال، نباید انتظار انتقال قطعی آن به همه توانایی‌های شناختی یا تحصیلی را داشت.
روزی چند دقیقه برای تقویت شناخت تجسمی تمرین کنیم؟
مدت مشخص و یکسانی برای همه کودکان وجود ندارد. بهتر است فعالیت‌ها کوتاه، متنوع و متناسب با سن و میزان تحمل کودک باشند و به شکل بازی انجام شوند.
آیا تمرین‌های شناخت تجسمی برای کودکان دارای ADHD هم مناسب هستند؟
برخی فعالیت‌های دیداری و فضایی می‌توانند در برنامه تمرینی کودک استفاده شوند، اما وجود ADHD نیازمند توجه به شرایط و توانایی‌های فردی کودک است. تمرین شناخت تجسمی جایگزین ارزیابی یا درمان ADHD نیست.
برای ارتباط بین این دو موضوع، شناخت تجسمی و بیش فعالی چه ارتباطی دارند؟ بررسی ADHD و مهارت‌های دیداری-فضایی را ببینید.
آیا تمرین‌های شناخت تجسمی می‌توانند جایگزین تست شوند؟
خیر. تمرین برای مشاهده و تجربه مهارت‌هاست، اما ارزیابی تخصصی برای بررسی دقیق توانایی‌های کودک طراحی می‌شود.
برای آشنایی با روند ارزیابی، تست شناخت تجسمی چگونه انجام می‌شود؟ مراحل ارزیابی و تفسیر را بخوانید.
